თუმცა კაკუნი ძალიან ჩუმი იყო და თითქმის არავის არ გაუგია. ფრიც ჰოუტერმანსმა 1932 წელს ბერლინის ტექნიკურ აკადემიაში წარმოთქმულ საინაუგურაციო სიტყვაში თქვა, რომ ამ უმცირესმა ნაწილაკმა, რომელიც იმხანად კემბრიჯში აღმოაჩინეს, შესაძლოა მატერიაში მიძინებული უძარმაზარი ძალები გამოაღვიძოს. ამ განცხადებას ყურადღება არ მიუქცევია. სამი წლის შემდეგ ფრედრიკ ჟოლიო-კიური მეუღლე ირენთან ერთად ხელოვნური რადიოაქტივობის აღმოჩენისთვის სტოკჰოლმში ნობელის პრემიის მისაღებად ჩავიდა.
იქ მან თქვა: “გამართლებული იქნება თუ ვიფიქრებთ, რომ მეცნიერები, რომელთაც ხელეწიფებათ ელემენტების სურვილისამებრ შექმნა და დანგრევა, შეძლებენ ფეთქებადი ხასიათის ბირთვული გარდაქმნების გამოწვევასაც. ...თუ ასეთი გარდაქმნების ნივთიერებაში გავრცელების გამოწვევა შესაძლებელი გახდება, სავარაუდოდ უზარმაზარი რაოდენობის სასარგებლო ენერგია გამოთავისუფლდება.
ჯოლიოს წინასწარმეტყველებამაც კი გარდამავალი ინტერესი გამოიწვია მხოლოდ. პროფესიული მკვლევარებიდან ერთადერთმა – უნგრელმა ფიზიკოსმა ლეო სცილარდმა დაუყოვნებლივ გააკეთა პოლიტიკური დასკვნა ნეიტრონის აღმოჩენის სამეცნიერო ფაქტიდან. საუკუნეთა გასაყარზე ორი წლით ადრე დაბადებულმა ადრეულ ასაკშივე იწვნია პოლიტიკური კონვულსიების შედეგები. ბუდაპეშტის ტექნიკურ აკადემიაში ეთი წელიც კი არ გაეტარებინა, როდესაც ჯარში გაიწვიეს. სამმაგი ალიანსისთვის ომის ცუდად მიმდინარეობის მიუხედავად, ოფიცრები ახალწვეულებს ისეთივე სისასტიკით წვრთნიდნენ, როგორც იმპერატორის წინაშე ჩატარებული გრანდიოზული პარადების წლებში. ამან სცილარდს იმდენად შეაძულა ყველაფერი სამხედრო, რომ წლების შემდეგ ამერიკელ ჟურნალისტს კითხვაზე, რა არის მისი ჰობი, უპასუხა: “თითბრის ჩაჩქნების ცემა!”
ბელა კუნის წითელი ტერორის კვირებს ჰორტის თეთრი ტერორის თვეები მოჰყვა, რამაც აიძულა სცილარდი დემობილიზაციის შემდეგ განახლებული სწავლა მიეტოვებინა და ბერლინს გამგზავრებულიყო. აქ ის თავიდან შარლოტებურგის ტექნიკურ აკადემიაში შევიდა და ერთი წლის შემდეგ უნივერსიტეტში ჩააბარა. მაშინ აინშტაინი, ნერნსტი, ფონ ლაუე და პლანკი ბერლინში ასწავლიდნენ. მათი გავლენით სცილარდი, რომელიც მამის მსგავსად, ინჟინრობას აპირებდა, თეორიულ ფიზიკაზე გადაერთო. სხარტმა, წარმოსახვის უნარიანმა ხალგაზრდა მეცნიერმა მალე მოიპოვა სახელი არჩეულ სფეროში, ჯერ როგორც ფონ ლაუეს ასისტენტმა, შემდეგ კიროგორც კაისერ ვილჰელმ ინსტიტუტის მუშაობაში მონაწილე შტატგარეშე ლექტორმა.
როდესაც ჰიტლერმა ხელისუფლებას მიაღწია, სცილარდი ჯერ ვენაში წავიდა, თუმცა არსებული ფაქტებიდან მომავალი მოვლენების დედუქციის საგანგებო უნარმა უკარნახა, რომ ავსტრიას ადრე თუ გვიან ნაციონალ-სოციალიზმი წალეკავდა, ამიტომ ვენაში მან მხოლოდ ექვსი კვირა დაჰყო და ინგლისს მიაშურა.
1933 წლის შემოდგომაზე ბრიტანეთის ასოციაციის ყოველწლიურ შეკრებაზე ლორდმა რეზერფორდმა განაცხადა, რომ ის, ვინც ატომური ენერგიის მასშტაბურ გამოთავისუფლებაზე ლაპარაკობს, სისულელეებს როშავს. “ამან დამაფიქრა,” იხსენებს სცილარდი, “და 1933 წლის ოქტომბერში მივხდი, რომ თუ ისეთი ელემენტი მოიძებნა, რომელიც ერთი ნეიტრონის შთანთქმისას ორს გამოასხივებს, შესაძლებელი გახდება ჯაჭვური რეაქციის გამოწვევა. თავიდან ბერილიუმს ვვარაუდობდი, შემდეგ სხვა ელემენტებს ურანის ჩათვლით, თუმცა ამა თუ იმ მიზეზთა გამო კრიტიკულად აუცილებელი ექსპერიმენტის ჩატარება არ მოხერხდა.”
ამ დროს სცილარდი ნეიტრონებით ცდებს აღარ ატარებდა. ის, როგორც მომავალი მოვლენების რეალისტური მკვლევარი, ვარაუდობდა, როგორი რეაქცია ექნებოდათ პოლიტიკოსებს, მეწარმეებს და სამხედროებს, თუ ატომური ენერგიის გენერაცია ერთ მშვენიერ დღეს წარმატებით განხორციელდებოდა. მართალია, აქამდე ვერავინ მოახერხა ატომის მყარ გულში შეღწევა და მთვლემარე ენერგიის პრატიკული მიზნებისთვის შეკაზმვა, მაგრამ მსგავს პრობლემებზე იმდენი მკვლევარის გუნდი მუშაობდა, რომ ამოხსნა შორს არ უნდა ყოფილიყო. როგორც კი ეს აღმოჩენა, რომელიც ახლა “ჰაერში დაფარფატებდა,” დედამიწაზე დაეშვებოდა, მთავრობათა ახლანდელი ინდიფერენტულობა წამსვე გაფაციცებულ ინტერესად გადაიქცევოდა. ნუთუ მეცნიერებს ეს შესაძლებლობა ახლავე არ უნდა ჰქონოდათ გააზრებული?
მსგავსმა მოსაზრებებმა სცილარდს ჯერ კიდევ 1935 წელს ათქმევინა ატომის მკვლევართათვის, რომ მიმდინარე კვლევების უკიდურესად მნიშვნელოვანი და შესაძლოა, სახიფათო შედეგების გათვალისწინებით უპრიანი იქნებოდა მათი შედეგების ნებისმიერი პუბლიკაციებისგან დროებით მაინც თავის შეკავება. მისი წინადადება თითქმის მთლიანად უარყვეს. ბოლოსდაბოლოს, ატომის ციხე-სიმაგრის აღების შესაძლებლობა შორეულ და დაწყევლილ საქმედ ჩანდა, აქ კი სცილარდი იმაზე ლაპარაკობს, ნადავლი როგორ გაინაწილონ! ამ “უდროო” შეთავაზებებით მან იმ ადამიანის სახელი მოიხვეჭა, მესამე და მეოთხე ნაბიჯზე რომ ლაპარაკობს მაშინ, როდესაც პირველი და მეორე არ გადადგმულა.
შემაშფოთებელი აზრები სხვა მეცნიერებსაც აწუხებდათ. პოლ ლანჟევენი, რომელმაც იმ წლებში ბევრი რამ გააკეთა მესამე რაიხიდან დევნილთათვის საკმაუდ უჩვეულოდ ეცადა გერმანიიდან გამოქცეული სტუდენტი ისტორიკოსის დამშვიდებას: “ჰიტლერს ზედმეტად სერიოზულად აღიქვამთ. ის მალე წაიმტვრევს კისერს, როგორც ყველა სხვა ტირანი, მე სხვა რამ უფრო მაღელვებს, რაც არასწორ ხელში მოხვედრისას ბევრად უფრო დიდი ზიანის მომტანი იქნება, ვიდრე ეს ბრიყვი, რომელიც მალე ჩაძაღლდება. მისგან განსხვავებით, ამას თავს ვერსადროს დავაღწევთ – ნეიტრონს ვგულისხმობ.”
ახალგაზრდა ისტორიკოსს იქამდე მხოლოდ ყური თუ მოეკრა ამ ნეიტრონის არსებობისთვის, რომელიც თურმე ამხელა ხიფათის შემცველია. ეს სხვა განხრის საქმეა, და მას თან არაფერი ესაქმება, ჩათვალა მან. მასთან ერთად ადამიანთა დიდ უმრავლესობას იმ დროს ვერ წარმოედგინა, რომ ისტორიაზე დიდ სამეცნიერო აღმოჩენას უფრო ხანგრძლივი ზეგავლენის მოხდენა შეუძლია, ვიდრე დიქტატორს.
მეცნიერთა მიერ პოლიტიკის შეუფასებლობას იმ დროს, მეოთხედი საუკუნის წინ, მხოლოდ პოლიტიკოსთა მიერ მეცნიერების შეუფასებლობა თუ აჭარბებდა. თუ ჰიტლერის და ნეიტრონის მაშინდელი ხსენების სიხშირეებს შევადარებთ, მილიონი ერთთან ალბათ მცირე სიდიდე იქნება. ჩვენც ალბათ არ ძალგვიძს სწორად შეფასება იმისა, თუ თანამედროვე მოვლენათაგან რომელია რეალურად მნიშვნელოვანი და მომავლის განმსაზღვრელი, მიუხედავად იმისა, რომ “ინფორმაციის ეპოქაში” ვცხოვრობთ.
მხოლოდ 1945 წლის ბოლოდან მოყოლებული, როდესაც მთელმა მსოფლიომ შეიტყო ატომური ენერგიის აღმოჩენისა და გამოყენების შესახებ, შესაძლებელი გახდა იმის დანახვა, რომ ატომის გახლეჩა მსოფლიო ისტორიის უმნიშვნელოვანესი წერტილია. განა საოცარი დამთხვევა არაა, რომ თორმეტი თვის განმავლობაში მოხდა ნეიტრონის აღმოჩენა (თებ.1932) რუზველტის არჩევა (ნოემბ. 1832) და ჰიტლერის მიერ ძალაუფლების აღება (იან. 1933).
შვიდი საბედისწერო წელი გაივლის, ვიდრე ფიზიკოსები ნეიტრონის მნიშვნელოვანებას სრულად შეაფასებენ, შვიდი წელი ატომს შლიდნენ ნეიტრონის საშუალებით პარიზში, კემბრიჯში რომში, ციურიხში და ბერლინში, თუმცა ეს არავის არ შეუმჩნევია. ეს თავად მეცნიერებმაც არ იცოდნენ. 1932 წლიდან 1938 წლამდე მათ უბრალო არ სჯეროდათ საკუთარი ხელსაწყოების, შესაბამისად სახელმწოფო მოხელეებმაც საბედნიეროდ ვერაფერი გაიგეს არაჩეულებრივად მძლავრი იარაღის შესახებ, რომელიც ხელმისაწვდომი გახდა. საინტერესოა, რა შედეგები მოჰყვებოდა იმას, ურანში ჯაჭვური რეაქციის ინტერპრეტაცია სწორად რომ მომხდარიყო 1934 წელს, რომში, სადაც ის სავარაუდოდ პირველად განხორციელდა? განავითარებდნენ თუ არა პირველები ჰიტლერი და მუსოლინი ატომურ ბომბს? დაიწყებოდა თუ არა გამალებული ატომური შეიარაღება მეორე მსოფლიო ომამდე? იომებდა თუ არა არა ამ ომს ორივე მხარე ატომური იარაღის გამოყენებით?
ფიზიკოსი ემილიო სეგრე მონაწილეობდა იმ წარმატებულ, მაგრამ არასწორად ინტერპრეტირებულ ექსპერიმენტებში, რომელიც იტალიის დედაქალაქში ჩატარდა. მოგვიანებით ის ეცადა ეპასუხა იმ კითხვებზე, რომლებსაც საკუთარ თავს მის მსგავსად ბევრი სხვა მკვლევარიც უსვამდა. ორი ათეული წლის შემდეგ, თავისი მასწავლებლის, ენრიკო ფერმის პანაშვიდზე მან თქვა:” თავად ღმერთმა, თავისი შეუცნობელი მიზეზების გამო, ბირთვული დაშლის რეაქციის მიმართ ყველა დააბრმავა.” შემთხვევითი არ იყო, რომ ნეიტრონი კემბრიჯში, რეზერფორდის ლაბორატორიაში აღმოაჩინეს. 1931 წელს ციურიხში, ფიზიკის კონგრესზე გერმანელებმა ბოთემ და პეკერმა გამოაცხადეს, რომ ბერილიუმის ალფა-ნაწილაკებით ბომბარდირებისას ძლიერი, გაუგებარი ბუნების გამოსხივება დაიმზირება.** ამან დიდი მღელვარება გამოიწვია. ბევრი ქვეყნის მკვლევარი დაუყოვნებლივ შეუდგა ცდის გამეორებას, რათა გამოსხივების ბუნებაში გარკვეულიყვნენ. ჟოლიო კიურიმ და მისმა მეუღლემ გამოცანას ნაწილობრივ მოჰფინეს ნათელი. მათ მიერ შეეგების გამოქვეყნებიდან ერთ თვეში ჩედვიკმა, რომელიც რეზერფორდის წახალისებით თითქმის შეუსვენებლად მუშაობდა ამ პრობლემაზე გამოაცხადა, რომ საქმე ნეიტრონთან ჰქონდათ. მისი არსებობა რეზერფორდმა ჯერ კიდევ ჩვიდმეტი წლის წინ იწინასწარმეტყველა.
ჩედვიკმა სწრაფ წარმატებას დიდწილად მისი გამზომი ხელსაწყოების უპირატესობის, განსაკუთრებით - ახალგამოგონებული გამაძლიერებლის წყალობით მიაღწია. 1932 წელს მსოფლიოში ფიზიკის არცერთი დაწესებულება არ ფლობდა ისეთ შესანიშნავ ხელსაწყოებს, როგორიც კავენდიშის ლაბორატორიას ჰქონდა კემბრიჯში.
ატომის შემსწავლელ ფიზიკოსი კვლევის ობიექტს შეუიარაღებელი თვალით ვერ დააკვირდება . მხოლოდ სამეცნიერო ხელსაწყოები ხდის შესაძლებელს მათ დამზერას და გაზომვების ჩატარებას. ეს ხელსაწყოები, რომლითაც ადამიანი მიკროსკოპულ განზომილებების სამყაროში აღწევს, პირველი მსოფლიო ომის დამთავრებისას ჯერ კიდევ ძალიან პრიმიტიული იყო. მკვლევარები მათ ასისტენტების დახმარებით თავად აკოწიწებდნენ მავთულისგან, ცვილისგან და მინისგან, რომელსაც თავადვე ბერავდნენ. რაც უფრო ღრმად აღწევდნენ ისინი შეუცნობელში, მით უფრო იზრდებოდა და რთულდებოდა აპარატურა. 1919 წელს ინგლისელმა ფიზიკოსმა ელისმა პირველად ნახა აპარატურა, რომლითაც რეზერფორდმა იმხანად პირველად მოახდინა ატომის გარდაქმნა.მოგვიანებით მან დაწერა: მთელი მოწყობილობა თითბრის მომცრო ზომის ყუთში ეტეოდა, ხოლო სცინტილაციებს მიკროსკოპით აკვირდებოდნენ. მახსოვს, როგორ გავოცდი იმის გამო, რომ დანადგარი სულაც არ იყო შთამბეჭდავი.” არასრული თხუთმეტი წლის თავზე ელისმა, რომელიც იმ დროისთვის კავენდიშის ლაბორატორიაში რეზერფორდის “საჯინიბოს” შეუერთდა, თავის ექსპერიმენტებში მხოლოდ უზარმაზარ გენერატორებს და ახალ, ძალზე მგრძნობიარე ხელსაწყოებს იყენებდა. ატომის ექსპერიმენტული კვლევის ლაბორატორია სულ უდრო მეტად ემსგავსებოდა ქარხნის ამწობ საამქროს, თავად მკვლევარი კი – ინჟინერს.
ბუნებრივია, რომ ხელსაწყოთა ახალი წყება სულ უფრო ძვირი ჯდებოდა. პირველი მსოფლიო ომის ბოლმდე კავენდიშის ლაბორატორიას არასდროს დაუხარჯავს ახალ მოწყობილობებზე წლიურად 550 გირვანქაზე მეტი. ეს რიცხვი თანდადან გაიზარდა და ოცდაათიანებში საწყისს რამდენჯერმე გადააჭარბა. ეს დიდწილად ატომის მკვლევარების მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულების ცვლილებამ განაპირობა, რაც მათ ბევრად უფრო გვიან გააცნობიერეს. დაფინანსებას ჯერ ცალკეული შეძლებული პირები ახორციელებდნენ, მაგალითად კანადელი თამბაქოს მეწარმე მაკგილი ( რომელიც სხვათაშორის თვლიდა, რომ მოწევა საშინელი ჩვევაა და კრძალავდა ამას თავის დაფინასებულ ლაბორატორიებში), ბელგიელი ქიმიური მრეწველი ერნესტ სოლვეი და მასშტაბური გერმანელი ინდუსტრიალისტი კარლ შტილი, რომელსაც “გეტინგენის ფიზიკოსების კეთილ ანგელოზს” ეძახდნენ. თუმცა ეს შემოწირულობები კი არა, როკფელერების, მელონების და ოსტინების მილიონებიც კი აღარ იყო საკმარისი. სულ უფრო აუცილებელი ხდებოდა სახელმწიფო ჩარევა. ზოგიერთი მთავრობა - მაგალითად ბრიტანული – მეტ-ნაკლებად თანახმა იყო დახმარებაზე. სხვები უფრო ჯიუტობდნენ. იქ, სადაც საზოგადოების დახმარება დასაწყისში უმნიშვნელო იყო, ატომური სპეციალისტები უფრო დიდ დაფინანსებას მოითხოვდნენ და საბოლოოდ წარმატებასაც აღწევდნენ. იმ დღეებში მათ აზრადაც არ მოსდიოდათ, რომ ახალი ბატონი, სახელმწიფო, ერთ მშვენიერ დღეს გამოუცხადებდა: “ვინც იხდის, მუსიკასაც ის უკვეთავს.”
კავენდიშის ლაბორატორიის მსოფლიოში საუკეთესო ტექნიკური აღჭურვილობის გამო, ატომის მკვლევარების მოლოდინით, ნეიტრონის აღმოჩენას სავარაუდოდ ახალი , მნიშვნელოვანი ცოდნა უნდა მოჰყოლოდა ბირთვის ამ შემადგენელის თვისებებსა და მის მიერ გამოწვეულ ეფექტებზე.
ეს მოლოდინი მით უფრო გამართლებული იყო, რომ რეზერფორდმა მოახერხა თანამშრომლების გამორჩეული გუნდი შეეკრიბა.
მათგან ერთერთმა, რამდენადმე მელანქოლიურმა ასტონმა 1919 წელს მასსპექტრომეტრის პროტოტიპი შექმნა და პირველად მოახერხა განსხვავებული იზოტოპების მასები გაეზომა. მეორემ, გამუდმებით კეთილი იუმორით გამორჩეულმა იაპონელმა შიმიზუმ ახალი ნისლოვანი კამერა გააკეთა, რომელიც ავტომატურად იღებდა ატომების ტრაექტორიებს. სხვებში გამოირჩეოდა ბლეკეტი – მაღალი, მკაცრი საზღვაო ოფიცერი, რომელიც კავენდიშის ლაბორატორიაში საშვებულებო კურსის მოსასმენად მოვიდა, მაგრამ იმდენად აენთო ახალი კვლევებით, რომ ნისლვანი კამერის 440 000 ფოტოსურათი შეისწავლა და ახლადდაპყრობილი ტერიტორიის ყველაზე უფრო წარმატებული კარტოგრაფი გახდა.
არც ტემპერამენტული ავსტრალიელი მარკუს ოლიფანტია დასავიწყებელი, არც ახალი ელექტრული ხელსაწყოების შეუდარებელი ექსპერტი ჯონ კოკროფტი და არც ნორმან ფითერი – შეუდარებელი მოთმინებით აღჭურვილი ადამიანი. ეს ხალხი ერთგვარ ქვეგანაყოფში მუშაობდა, რომელსაც რუსი პიოტრ კაპიცა ხელმძღვანელობდა. 1921 წელს მან სამოქალაქო ომით და შიმშილით გათანგული საკუთარი ქვეყანა დატოვა და კემბრიჯში რეზერფორდთან დაიწყო მუშაობა. კაპიცას კლუბი, სადაც ოციოდე ახალგაზრდამ მოიყარა თავი, კვირაში ერთხელ ლაბორატორიის გარეთ გასვლით სამეცნიერო სესიაზე იკრიბებოდა, სადაც ჰანს ბეტეს თქმით, კაპიცა ორ წუთში ერთხელ კითხულობდა “რატომ არის ეს ასე?”
ატომის ეს ახალგაზრდა მკვლევარები შეპყრობილნი იყვნენ მუშაობით. რეზერფორდი მათ უბრალოდ “თავის ბიჭებს” ეძახდა; ხშირად სკოლის მკაცრი დირექტორივით ექცეოდა, თუმც კი სინამდვილეში მამასავით უყვარდა. თავად ვაჟი არ ჰყავდა და მთელ თავის მზრუნველობას და სიყვარულს ამ იმედისმომცემ ახალგაზრდებს ახარჯავდა. ახალი აღმოჩენის პირისპირ მდგარ “ბიჭებს” დილიდან საღამომდე თავს ევლებოდა და ხშირად ლაბორატორიაში ჩარჩენილებს გვიან ღამითაც კი ურეკავდა გასამხნევებლად და რჩევის მისაცემად.
კაპიცა დიდხანს ითვლებოდა რეზერფორდის უდავო ფავორიტად. მას მოსწონდა რუსის ჯიუტი მიზანმიმართულობა, რომელიც გონებრივ მოქნილობასთან, მუშაობის სისწრაფესთან და შრომით მიღებულ სიამოვნებასთან იყო შეხამებული. მასზე ოცდახუთი წლით უფროსი კაპიცაში მონათესავე სულს გრძნობდა და აფასებდა. რეზერფორდზე ამბობდნენ:”ის ველურია - მართალია კეთილშობილი, მაგრამ მაინც ველური.” და კიდევ: ‘ რეზერფორდთან ურთიერთობა ჩვეულებრივი რამ არაა. ბუნების სტიქიის მიმართ მეგობრულად ვერ განეწყობი. ასეთივე დაკვირვება ესადაგება კაპიცასაც. მას მასწავლებელივით დაუოკებელი სიცოცხლის ხალისი, ენერგია და წარმოსახვის უნარი ჰქონდა, რაც რუსული ექსცენტრიკულობაც ერეოდა.
მეფის გენერლის შვილს არაფერი ჩვეულებრივი არ აკმაყოფილებდა: მანქანას წყნარ ინგლისურ სოფლის შარაგზაზე საშინელი სისწრაფით დააქროლებდა, პურიტანი მასპინძლების გულის გასახეთქად შიშველი ყვინთავდა მდინარეში, ყვავის ჩხავილის მიბაძვით აფრთხობდა გედებს; შეეძლო, რამდენიმე ღამე თვალი არ მოეხუჭა ლაბორატორიაში ექსპერიმენტის დროს. მაღალი სიხშირის გენერატორიდან ღმერთივით ელვას ისროდა და იქამდე ტვირთავდა მას, ვიდრე სადენებს ცეცხლი არ უჩნდებოდა. მას უყვარდა მექანიზმებთან ჭიდილი და საფრთხეს არად დაგიდევდა. ერთხელ რეზერფორდს, რომელიც მოგზაურობაში იმყოფებოდა ასეთი, საკმაოდ ტიპიური წერილი მისწერა:
“გწერთ კაიროში, რომ გითხრათ – უკვე გვაქვს განმმუხტველი და კოჭა რომლითაც 270 000 სიძლიერის ველს ვიღებთ 1 სმ დიამეტრის და 4,5 სმ სიმაღლის ცილინდრულ მოცულობაში. ამას ვერ გავცდით, რადგან კოჭა ისეთი ხმით გასკდა, რომ ნამდვილად გაერთობოდით. წრედში სიმძლავრემ 13,5 ათას კილოვატს მიაღწია… ეს დაახლოებით სამი კემბრიჯის ელექტროსადგურის ერთმანეთთან მიერთების ტოლფასია… ეს შემთხვევა ყველაზე საინტერესო ექსპერიმენტი გამოდგა… ახლა უკვე ვიცით, როგორია 13 000 ამპერიანი რკალი…”
ჩვეულებრივი ფოტოს გადაღებასაც კი კაპიცა დრამად აქცევდა, როგორც ეს 1931 წელს ციურიხში, ფიზიკოსთა კონგრესზე მოხდა. ის მანქანის ბორბალთან დაწვა და ეს ასე ახსნა: მინდა ვიცოდე, როგორი სანახავი ვიქნები, თუ მანქანა გადამივლისო.
რეზერფორდი დაუღალავად ცდილობდა კაპიცას მაღალი ძაბვის “ჩვილი გიგანტებისთვის” ახალი სათავსოები გამოენახა. მისი რეკომენდაციით, მათთვის საგანგებო ლაბორატორია ააშენა სამეფო საზოგადოებამ და სამეცნიერო და სამრეწვწლო კვლევების დეპარტამენტმა – სამთავრობო ორგანიზაციამ, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ჩამოყალიბდა. ეს დაწესებულება, რომელსაც მულტიმილიონერი ქიმიკოსის, მენდის სახელი უწოდეს, საბოლოოდ 1933 წლის თებერვალში გაიხსნა. გახსნის ცერემონიის გაოცებულმა სტუმრებმა ფასადზე უცნაური ჰერალდიკური ცხოველი დაინახეს. ეს იყო ნიანგი, რომელიც კაპიცას თხოვნით ქვაში ცნობილმა ბრიტანელმა მოქანდაკემ, ერიკ გილმა გამოკვეთა. კითხვას, როგორ მოხვდა აქ ეს უცნაური ცხოველი, კაპიცამ ასე უპასუხა: “ ეს მეცნიერების ნიანგია. ნიანგს თავის მობრუნება არ შეუძლია. მეცნიერების მსგავსად ის მუდამ წინ მიიწევს და ყბებით ყველაფერს ნთქავს.” თუმცა “ნიანგი” მეტსახელი იყო, რომელიც რუსმა რეზერფორდს შეარქვა და კავენდიშის ლაბორატორიაში ეს ყველამ იცოდა თვით რეზერფორდის გარდა.
თავიდან კაპიცას არ მიეცა საშუალება ახალი ლაბორატორია გამოეყენებინა. 1934 წელს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია ლენინგრადიდან მოსკოვში გადავიდა და სტალინის წინააღმდეგობის მიუხედავად, კაპიცა წევრად აირჩია. ამის გამო კაპიცამ მშობლიური ქვეყანა მოინახულა. ეს არ იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც ნეხევრადემიგრანტმა შინ გასწია, თუმცა ამჯერად საქმე გართულდა. კემბრიჯში დაბრუნება რომ დააპირა, მას უთხრეს, რომ საბჭოთა კავშირს “აღრ შეუძლია უარი თქვას მის სამსახურზე ჰიტლერისგან მომდინარე საფრთხის გამო.” ასე ჩავარდა კაპიცა საკუთარი ქვეყნის ტყვეობაში. რეზერფორდმა მოსკოვს მისწერა, რომ მეცნიერების ინტერესებიდან გამომდინარე კაპიცასთვი საშუალება მიეცათ საკუთარი მოვალეობის შესრულებას დაბრუნებოდა. რუსებმა უპასუხეს: “რა გასაკვირია, რომ ინგლისს სჭირდება კაპიცა. თუმცა ჩვენც არ გვაწყენდა რეზერფორდი.” ამ ჭკვიანურად შედგენილი უარის მიღების შემდეგ რეზერფორდმა ბრიტანეთის პრემიერს, ბოლდუინს მიმართა: “ საბჭოთა ხელისუფალთ არასწორად ჰგონიათ, რომ კაპიცა მათ ელექტრული მეურნეობის გამართვაში დაეხმარება და ამიტომ დაიტოვეს.” თუმცა ბოლდუინის ჩარევამ საქმეს ვერაფერი უშველა.
კაპიცას ერთმა ნათესავმა ქალმა მისი დაბრუნების საკითხი ლონდონში საბჭოთა ელჩთან, მაისკისთან წამოჭრა. “თქვენ მას მაინც ვერ შეინარჩუნებთ,” თქვა მან.”ჩვენი პიოტრი ძალიან ჯიუტია.” დიპლომატმა მიუგო:” გაგიკვირდებათ, მაგრამ ჩვენი იოსები კიდევ უფრო ჯიუტია.”
როდესაც მთელი ეს ძალისხმევა ფუჭი აღმოჩნდა, რეზერფორდმა გადადგა ნაბიჯი, რომელიც ნათლად გამოხატავს მის განუზომელ რწმენას მეცნიერების საერთაშორისო ხასიათში და დამოკიდებულებას საყვარელი მოწაფის მიმართ. მან გადაწყვიტა, ახალი ლაბორატორიის მთელი აღჭურვილობა, რომელზეც კაპიცამ ამდენი იშრომა, მისთვის რუსეთში გაეგზავნა. ბრიტანელი მეცნიერები ადრიანი და დირაკი მოსკოვს გაემგზავრნენ, რათა ამ დიდი მოცულობის ძვირფასი ტვირთის გადაცემა უზრუნველეყოთ. საბჭოთა გემმა ის ინგლისიდან ლენინგრადში გაყინულ ხორცთან არეულ-დარეული ჩაიტანა. კაპიცას გულის მოსაგებად საბჭოთა მთავრობამ მონდის დაშლილ ლაბორატორიაში 30 000 გირვანქა გადაიხადა და მეტიც, მოსკოვში მას ახალთახალი ინსტიტუტიც აუშენა ინგლისელი ჯენტლმენის ქალაქგარეთ საცხოვრებელის სტილში. კაპიცა ოქროს გალიაში განმარტოვდა. “ჩვენ მხოლოდ მცირე მოტივტივე ნაწილაკები ვართ ბედისწერის ნაკადში. ერთადერთი, რაც შეგვიძლია, ზედაპირზე დავრჩეთ და ოდნავ შევიცვალოთ მიმართულება – ბოლოს და ბოლოს მაინც ნაკადი გვმართავს,” მისწერა მან რეზერფორდს 1936-ში.
კაპიცას ძალდატანებითმა წასვლამ არა მხოლოდ რეზერფორდზე იქონია ღრმა ზეგავლენა, არამედ მთლიანად კავენდიშის ლაბორატორიის მუშაობა შეაფერხა. რამოდენიმე მომდევნო წლის განმავლობაშ ეს შესანიშნავი გუნდი დაიშალა. ჯერ ბლეკეტი წავიდა, შემდეგ ჩედვიკი, ბოლოს კი ოლიფანტი. ისინი სხვა უნივერსიტეტებიდან მიღებულ მნიშვნელოვან შეთავაზებებს დათანხმდნენ. თავად რეზერფორდი, რომელიც ყოველთვის ჯანმრთელობისა და ძალ-ღონის განსახიერება იყო, თითქოს მოტყდა, თუმც კი ამაში საკუარ თავსაც კი არ გამოუტყდებოდა. ერთ დღეს, როდესაც ელექტროსკოპში ოქროს თხელ ფურცელს ათავსებდა, ხელი ისე აუკანკალდა, რომ ასისტენტ ქროს სთხოვა დახმარება. რამდენიმე დღეში სიტუაცია გამეორდა. შეშფოთებულმა ქრომ იკითხა “ისევ ნერვები, სერ?” “ეშმაკს წაუღია ნერვები, მაგიდას ნუ აყანყალებთ!”- ჩვეული ლომისებრი გვრგვინვით უპასუხა შეფმა.
1937 წლის 14 ოქტომბერს დაძაბული შრომის შედეგად სწავლული მცირე თიაქარმა შეაწუხა. სრულიად უსაფრთხო ქრურგიულმა ჩარევამ მძიმე შედეგი გამოიღო და ხუთი დღის შემდეგ ექსპერიმენტული ატომური ფიზიკის გზამკვლევი გარდაიცვალა. მასთან ერთად აღსრულდა ძველი ყაიდის მკვლევარი, რომლის სწრაფვა ატომის სამყაროში გარკვევისა უბრალოდ ჭეშმარიტების სიყვარულიდან მომდინარეობდა. ჯერ კიდევ 1932-ში, როდესაც მისი გუნდის დიდი წარმატების შემდეგ გაზეთებმა ხელი მიჰყვეს წინასწარმეტყველებას ატომური ენერგიის შესაძლო პრაქტიკული გამოყენების შესახებ, რეზერფორდმა ისინი მაშინვე დატუქსა: “ექსპერიმენტები მიზნად არ ისახავდა ენერგიის ახალი წყაროების ძიებას ან იშვიათი და ძვირფასი ელემენტების წარმოქმნას. ნამდვილი მიზანი ბევრად უფრო ღრმად ძევს და ბუნების საიდუმლოებათა წვდომის დაუოკებელ სურვილს უკავშირდება.”
ფითერმა რეზერფორდის ხელმძღვანელობით კემბრიჯში რამდენიმე ძალიან ინფორმატიული ცდა ჩაატარა, თუმც კი 1934 წლიდან მოყოლებულიყველაზე უფრო საინტერესო შედეგები რომიდან წამოვიდა. მარადიული ქალაქი უკვე რამდენიმე წელია ოცდაათიოდე წლის ენრიკო ფერმის შრომათა წყალობით მსოფლიო ფიზიკის დედაქალაქად ყალიბდებოდა. ფერმის გადაწყვეტილება სპექტროსკოპიის ნაცვლად ატომური ფიზიკისთვის მოეკიდებინა ხელი სრულიად შემთხვევითი, ჩოგბურთის კორტის გასახდელში ჩამოვარდნილი კამათის შედეგი იყო. მომდევნო წარმატებამ ამ არჩევანის სისწორე დაადასტურა. პირველივე თეორიულმა შრომებმა მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო - განსაკუთრებით ახალგაზრდა ფიზიკოსებს შორის. ისინი ხშირად სტუმრობდნენ რომს იტალიელთან შესახვედრად, რომლის სერიოზულ მეცნიერად აღქმას სპორტით მისი ბავშვური გატაცება აძნელებდა.
ფერმის ისინი არ გაუწბილებია. ნიშანდობლივია ზომერფელდის ვარსკვლავური მოწაფის, ბეთეს რეაქცია: “რა თქმა უნდა, აღტაცებით დავათვალიერე კოლოსეუმი, თუმცა რომში საუკეთესო რამ უდავოდ მაინც ფერმია. ის მისთვის წარდგენილი ნებისმიერი პრობლემის ამოხსნის მყისიერად დანახვის სასწაულებრივი უნარს ფლობს,” სწერდა ბეთე მასწავლებელს რომიდან. 1934 წელს, როდესაც კიურიმ მეცნიერებათა აკადემიას დასკვნით მოსენებაში ხელოვნური რადიოატიური ელემენტების არსებობა ამცნო, ფერმის წარმატებამ ზურგი შეაქცია. მისი უკანასკნელი სტატია ბეტა ნაწილაკების შესახებ ყველაზე ავტორიტეტულმა ლონდონურმა სამეცნიერო გამოცემამ Nature უარყო. მანაც გადაწყვიტა ერთხელ კიდევ, ‘უბრალოდ გასართობად,” როგორც თვითონ ამბობდა, ჟოლიოს პრაქტიკული ექსპერიმენტების მსგავს რამეში ეცადა ბედი. თუმცა ფერმიმ, რომელსაც კიდევ უფრო ახალგაზრდა თანამშრომლებმა “პაპი” შეარქვეს, ფრანგისგან განსხვავებით, ალფა ნაწილაკების ნაცვლად ახალი, უფრო მძლავრი ყუმბარის, ნეიტრონის გამოყენება გადაწყვიტა.
ლაურა, ფერმის ნიჭიერი ცოლი, იუმორით აღწერს, როგორ დაიწყეს ფერმიმ და მისმა სტუდენტებმა “ჯადოსნურ” 1934 წელს ელემენტების ერთი მეორის მიყოლებით ნეიტრონებით დაბომბვა. პირველი რვა ელემენტისთვის შედეგი უარყოფითი აღმოჩნდა, თუმცა მეცხრე ელემენტის, ფტორის შემთხვევაში გეიგერის მთვლელი აკაკანდა. რადიოაქტივობა ხელოვნურად შეიქმნა. სამუშაო ისეთი საინტერესო გახდა, რომ დ’აგოსტინო, ფიზიკური ქიმიის სტუდენტი, რომელიც სულ რამოდენიმე კვირით იყო პარიზიდან ჩამოსული, საბოლოოდ დარჩა იქ და უკან დასაბრუნებელი ბილეთიც იზარალა.
ამ ცდებში ფერმიმ და მისმა თანამშრომლებმა ორი უმნიშვნელოვანესი რამ აღმოაჩინეს. პირველი ის არაჩვეულებრივი გარემოება იყო, რომ დაბომბილი ლითონების რადიოაქტივობა 100-ჯერ უფრო ძლიერია, თუ ნეიტრონებს წინასწარ წყლით ან პარაფინით შევანელებთ – ჰიპოთეზა, რომელიც პირველად ფიზიკის შენობის ეზოში, წარმტაც ოქროს თევზებიან წყალსატევში გამოიცადა. მეორე ის იყო, რომ უმძიმესი ლითონის, ურანის დაბომბვისას, როგორც ჩანს, ახალი ელემენტი ან შესააძლოა რამდენიმე ე.წ. ტრანსურანული ელემენტიც კი წარმოიქმნება. პირველი აღმოჩენა შემდგომში დადასტურდა და გადამწყვეტი გავლენაც კი მოახდინა ატომური ფიზიკის განვითარებაზე. მეორე ილუზია აღმოჩნდა.
სიმართლე ის კი არ გახლდათ, რომ ფერმიმ ახალი ტრანსურანული ელემენტებიი შექმნა, არამედ ის, რომ სავარაუდოდ მან პირველმა მოახერხა ურანის ატომის გახლეჩა. ფერმის შრომამ, რომლის მწვერვალიც თითქოს 93 -ე ელემენტის შექმნა იყო, სამეცნიერო სამყაროზე ღრმა შთაბეჭდილება მოახდინა. მან მოახდინა ჩედვიკის მიერ აღმოჩენილი მიკროსკოპული ნაწილკის, ნეიტრონის მძლავრი მოქმედების დემონსტრირება მიუხედავად იმისა, რომ ვერ ახსნა ნეიტრონებით ბომბარდირების ჭეშმარიტი შედეგები, რომლებიც ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი და რევოლუციური ხასიათისაც კი იყო.
ბევრმა ლაბორატორიამ დაუყოვნებლივ მიჰყო ხელი ფერმის მსგავსი ექსპერიმენტების ჩატარებას.საყოველთაო აპლოდისმენტების ფონზე მხოლოდ ერთი კრიტიკული შენიშვნა გაისმა. ფრაიბურგის უნივერსიტეტის ფიზიკური ქიმიის ინსტიტუტში ახალგაზრდა მკვლევარები იდა და ვალტერ ნოდაკები ბუნებრივ ტრანსურანულ ელემენტებს 1929 წლიდან ეძებდნენ. ფრაუ ნოდაკმა ჯერ კიდევ სიყმაწვილეში, 1925 წელს მანამდე უცნობი ელემენტი რენიუმი აღმოაჩინა, ის და მისი მეუღლე იშვიათმიწა ელემენტების წამყვან სპეციალსტებად ითვლებოსნენ. 1934 წელს მათ ჩეხი ქიმიკოსი კობლიცისგან წითელი მარილის ნიმუში მიიღეს, რომელიც მან იოაჰიმშტალის ურანის საბადოდან ამოიღო. ის თვლიდა რომ ეს ტრანსურანული ელემენტია და უნდოდა მისთვის ბოჰემიუმი ეწოდებინა. იდა ნოდაკმა თანმიმდევრულად, ქიმიური ცდების მეშვეობით დაამტკიცა, რომ ჩეხი მეცნიერის ვარაუდი არასწორი იყო და ასეთივე უარყოფითი დასკვნა გააკეთა ფერმის ტრანსურანული ელემენტების შესახებაც. მან არა მხოლოდ აჩვენა, რომ იტალიელი ფიზიკოსის ქიმიური ანალიზი არ შიიცავს უტყუარ მტკიცებულებებს, არამედ გაბედული ჰიპოთეზაც წამოაყენა, რომლის სისწორეც მხოლოდ 1938 წლის ბოლოს დადასტურდა. 1934 წელს, ანუ ოთხი წლით ადრე, ვიდრე ჰანი და შტრასმანი ურანის გახლეჩას აღმოაჩენდნენ, ის Zeitschrift fur angewandte Chemie -ში (გამოყენებითი ქიმიის ჟურნალი) წერდა:
“ასევე დასაშვებია ვიფიქროთ, რომ როდესაც ბირთვი ინგრევა ამ ახალი გზით ნეიტრონების საშუალებით, ადგილი აქვს ბირთვულ რეაქციებს , რომლებიც მნიშვნელოვნად განსხვავდება პროტონების და ალფა სხივებით გამოწვეულისგან. ისიც დასაშვებია, რომ მძიმე ბირთვების ნეიტრონებით ბომბარდირება შესაძლოა იწვევდეს ბირთვების რამდენიმე დიდ ნამსხვრევად დაშლას, რომლებიც უთუოდ ცნობილი ელემენტების ისოტოპებია და არა დასხივებული ელემენტის მეზობლები.
ეს კრიტიკა და მისგან გამომდინარე ვარაუდი ფერმის სერიოზულად არ ჩაუთვლია. იმის წარმოდგენა, რომ ნეიტრონი, რომლის ენერგია 1 ვოლტზე ნაკლებია, ( სწორია ელექრტრონ-ვოლტი. მთ.შენ.) ხლეჩს ბირთვს, რომელიც მილიონობით ვოლტის დაბომბვას უძლებს, ფიზიკოსისთვის წარმოუდგენელი ჰიპოთეზა იყო. ის კიდევ უფრო დარწმნდა საკუთარ სისწორეში, როდესაც მას მსოფლიოში რადიუმის წამყვანი სპეციალისტი, ოტო ჰანი დაეთანხმა.
იმ დროს ბერლინში, კაიზერ ვილჰელმის ინსტიტუტის ლაბორატორიაში ჰანი და მისი ვენელი კოლეგა, ფროილაინ ლიზა მაიტნერი ინტენსიურად იკვლევდნენ ფერმის ტრანსურანულ ელემენტებს. მრავალრიცხოვან პუბლიკაციებში 1935 -1938 წლებში ჰანმა და მაიტნერმა ამომწურავად აღწერეს ნეიტრონებით ბომბარდირების შედეგად წარმოქმნილი ნივთიერებების ქიმიური თვისებები. ფრაუ ნოდაკი გვამცნობს: “მე ისეთივე ეჭვები მქონდა მათ მიერ ცალკეული ტრანსურანული ელემენტების ქიმიური თვისებების საშუალებით იდენტიფიცირების გამო, როგორიც ფერმის ინტერპრეტაციის შემთხვევაში. მე და ჩემი ქმარი ჰანს ათწლეულების განმავლობაში ვიცნობდით და ის ხშირად დააინტერესებულა ჩვენი კვლევების წინსვლით... როდესაც 1935 თუ 36 წელს ჩემმა ქმარმა სიტყვიერად გადასცა ჰანს, რომ მას ლექციებსა თუ პუბლიკაციებში ფერმის ექსპერიმენტების მიმართ ჩემს მიერ გამოთქმული კრიტიკა ეხსენებინა, ჰანმა უპასუხა, რომ არ უნდოდა, რომ სასაცილო მდგომარეობაში ჩავვარდნილიყავი, რადგანაც ურანის ბირთვის დიდ ფრაგმენტებად გახლეჩის ჩემეული ვარაუდი მართლაც რომ აბსურდული იყო.”
იმის გასაგებად, თუ რატომ არ მიიღეს ფრაუ ნოდაკის ჰიპოთეზა სერიოზულად არც ფერმიმ და არც ჰან-მაიტნერმა, აუცილებელია იმის გაცნობიერება, რომ იმდროინდელი ფიზიკის შეხედულებებით ჯერჯერობით არ არსებობდა საკმარისად ენერგიული ნაწილაკები, რომლებიც მძიმე ატომის ბირთვში შეღწევას და მის გახლეჩას შეძლებდნენ. რეზერფორდის პირველი ექსპერიმენტებიდან მოყოლებული, ატომის ბირთვის მეალყეთა არტილერია არნახულად მომრავლდა და მომძლავრდა. შეერთებულ შტატებში შექმნილ ვან დე გრააფის გენერატორებს და ციკლოტრონებს უკვე შეეძლოთ გარკვეული ნაწილაკების უზარმაზარ, ცხრა მილიონ ელექტრონ-ვოლტ ენერგიამდე აჩქარება. მიუხედავად ამისა, ეს ნაწილაკებიც კი მხოლოდ აზიანებდნენ, შიგნით შეღწევის გარეშე იმ დამცავ კედელს, რომელიც ბრძენმა ბუნებამ ატომის ბირთვს და მასში შენახულ უზარმაზარ ენერგიას შემოავლო. ის, რომ დაუმუხტავ ნეიტრონს შეუძლია იმის გაკეთება, რასაც ასე მძიმედ დამუხტული ყუმბარები ვერ ახერხებენ, ფანტასტიკურად დაუჯერებელი ჩანდა, დაახლოებით ისე - უმსხვილესი კალიბრის ზარბაზნებით მიწისქვეშა სიმაგრის ხანგრძლივი უშედეგო დაბომბვის შემდეგ შემტევი ჯარისთვის რომ შეეთავაზებინათ, პინგ-პონგის ბურთები ეცადათ.***
თუმცა იმ წლებში მეცნიერთა მიერ ჭეშმარიების დანახვას ტექნიკურის გარდა სხვა გარემოებებიც აფერხებდა.შეგვიძლია ვიკითხოთ, მაგალითად, თუ რა გავლენა მოახდინა აბისინიის ომმა ფერმიზე, რომელმაც სწორედ მაშინ მიაღწია ბრწყინვალე წინსვლას კვლევაში. მისი თანამშრომლებისგან ვიცით, რამდენად დამაბრკოლებელი იყო ამ ჯგუფისთვის ომი, მსოფლიო საზოგადოებრივი აზრის იტალიის წინააღმდეგ შემობრუნება და პოლიტიკოსების მხრიდან ამის გამო ინტელექტუალებზე ზედამხედველობის გაძლიერება. სეგრეს თანახმად, ინსტიტუტის ბიბლიოთეკაში ატლასმა ავტომატურად იწყო აბისინიაზე გადაშლა. ნეიტრონებით ბომბარდირების ნაცვლად ფერმი და მისი ახალგაზრდები აბისინიის სიმაგრეთა დაბომბვაზე მსჯელობდნენ. შექმნილი ატმოსფერო ნაკლებად უწყობდა ხელს მეცნიერულ თვითკრიტიკას და თავისუფალ აზროვნებას.
რა თქმა უნდა, კვლევათა მეცნიერული ანგარიშებისათვის დამახასიათებელი სიმშრალე არ ასახავს მსგავს პოლიტიკურ თუ პირადულ ზეგავლენებს. დღეს შეცდომათა ეს კომედია ცხადად ჩანს, თუმცა ანგარიშები არ ასახავს იმას თუ რას გრძნობდნენ ან როგორ ცხოვრობდნენ მკვლევარები.
საზოგადოებამ არ იცოდა, რომ ურანის ექსპერიმენტთა დრამის ორ წამყვან მონაწილეს შორის ძლიერი უთანხმოება ჩამოვარდა.
დაპირისპირება 1933 წლის ოქტომბერში, ბიუსელში, სოლვეის კონგრესზე დაიწყო. ქ-ნი ჟოლიო თავის მეუღლესთან ერთად ალუმინის ნეიტრონებით ბომბარდირების შედეგებზე აკეთებდა მოხსენებას. რაც ამას მოჰყვა, თავად ჟოლიო ასე იხსენებს:
“ჩვენს მოხსენებას ცხარე კამათი მოჰყვა. ფროილაინ მაიტნერმა განაცხადა, რომ მსგავსი ცდები ჩაატარა, მაგრამ იგივე შედეგები არ მიუღია. დამსწრე ფიზიკოსთა უმრავლესობა იმ დასკვნამდე მივიდა, რომ ჩვენი შედეგები არაზუსტია. სხდომის შემდეგ ლამის სასოწარკვეთილებაში ჩავვარდით. ამ დროს მოგვიახლოვდა პროფესორი ბორი და გვითხრა, რომ ჩვენს მონაცემებს უმნიშვნელოვანესად მიიჩნევს. მოგვიანებით პაულიმაც ასევე გაგვიკეთა გული.
პარიზში დაბრუნების შემდეგ ჟოლიოებმა ცდები განაახლეს. მოხსენება, რომელიც მაიტნერმა გააკრიტიკა ჟოლიოების ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩენის – ხელოვნური რადიოაქტიურობის საფუძველი გახდა, თუმც კი ამან ვერ გააუმჯობესა ურთიერთობა პარიზისა და ბერლინის ამ ორ ლაბორატორიას შორის. ჰანმა მოგვიანებით ჟოლიოებზე რეზერფორდთანაც კი დაიჩივლა. ბრიტანელმა მეცნიერმა ასე უპასუხა: “ვწუხვარ, რომ თორიუმის ნეიტრონული გარდაქმნების ციტირებით უნებლიედ გული დაგწყვიტეთ. სტატია უილტშირში, აგარაკზე ყოფნისას დავწერე, სადაც ხელთ არანაირი სტატიები არ გამაჩნდა. ჟოლიოების სტატიას გადავხედე და მტკიცებულება საკმაოდ ბუნდოვნად მომეჩვენა. უცებ დამავიწყდა, რომ თქვენი სტატია Naturwissenschaften-ში მათზე ადრე გამოქვეყნდა და სავსებით გეთანხმებით, რომ საგანგებოდ უნდა ეხსენებინათ თქვენი მტკიცება 4 n + 1 სერიების შესახებ. ამ საქმეს პირველი შესაძლებლობისთანავე გამოვასწორებ.” ****
ამ დაპირისპირებათა გამო დალჰემმში (ბერლინის ნაწილია, სადაც ჰანის და მეიტნერის ლაბორატორია იმყოფებოდა, მთ.შენ.) მადამ ჟოლიო კიურის მიერ გამოქვეყნებულ სტატიებს “არასანდოდ” ხელაღებით ნათლავდნენ. ფროილაინ მეიტნერმა თავის მოწაფეს ფონ დროსტეს დალჰემში პარიზში თორიუმის ბომბარდირების ცდები გაამეორებინა. ჟოლიო კიური აცხადებდა, რომ თორიუმის იზოტოპი დასხივებისას ალფა რადიაციას გამოსცემს. დროსტემ ეს რადიაცია ვერ აღმოაჩინა. მაიტნერმა კიდევ ერთხელ ჩათვალა, რომ მოწინაარმდეგე უზუსტობაში ამხილა და ამჯერადაც შეცდა.
დროსტე ცდებს არა მხოლოდ თორიუმზე, არამედ ურანზეც ატარებდა. ამ უკანასკნელის შემთხვევაში მას რომ არ გამოეყენებინა გარკვეული სახის ფილტრი, მიხვდებოდა, რომ მადამ ჟოლიოს შედეგები ისეთია, როგორც თავად აცხადებს და მეტიც – იმასაც, რომ ურანის დაშლის პროდუქტებთან აქვს საქმე. აი ასე ახლოს მივიდა ექსპერიმენტი ჯერ კიდევ მაშინ ურანის დაშლის აღმოჩენასთან.
ტრანსურანული ელემენტების შესახებ ირენ ჟოლიო-კიურის შემდეგი სტატია 1938 წლის ზაფხულში გამოქვეყნდა იუგოსლავ სავიჩთან თანაავტორობით. მათ ახსენეს ნივთიერება, რომელიც არ ეთანადებოდა ამ ელემენტების მწკრივს, რომლებზეც ჰანი და მისი თანამშრომლები მუშაობდნენ.
დაჰლემში თქვეს: “მადამ ჟოლიო კიური ქიმიის იმ ცოდნას ეყრდნობა, თავისი გამოჩენილი დედისგან რომ შეიძინა და რომელიც ოდნავ მოძველებულია.” ჰანი თვლიდა რომ ტაქტი უნდა გამოეჩინა. მან ჩათვალა, რომ არაა აუცილებელი ფრანგი კოლეგების უცოდინარობა სამეცნიერო პერიოდიკის საშუალებით მსოფლიოს მოსდოს. “გერმანიასა და საფრანგეთს შორის ისედაც დაძაბული მდგომარეობაა, ჩვენ რომ არ დავუმატოთ,” თქვა მან და პარიზში კერძო წერილი გააგზავნა, სადაც სთავაზობდა კოლეგებს ცდების უფრო გულდასმით გამეორებას.
თუმცა პარიზიდან პასუხიც კი არ მოსულა. მეტიც, მადამ ჟოლიომ ცოდვას ცოდვა დაუმატა და პირველი სტატიის მონაცემებზე დაყრდნობით მეორე სტატიაც გამოაქვეყნა. თავისი ასისტენტის, შტრასსმანის დაჯინებული მოთხოვნის მიუხედავად, ჰანმა უარი განაცხადა ამ სტატიის წაკითხვაზე. ის აღშფოთებული იყო ფრანგი კოლეგების უმადურობით. იმავე 1938 წლის ზაფხულში ამას დაემატა სხვა სირთულეც, რომელსაც ფიზიკასთან არაფერი არ ესაქმებოდა. თითქმის მეოთხედი საუკუნე ლიზა მაიტნერი და მისი “მამლაყინწა” (Hann გერმანულად “მამალს” ნიშნავს) გვერდიგვერდ მუშაობდნენ. მათი იდენტობები იმდენად შეერწყა ერთმანეთს, რომ ფროილაინ მაიტნერმა ერთხელ რომელიღაც კოლეგას უთხრა: ”მგონი პროფესორ ჰანში გერევით.” ახლა კი მას თავის alter ego -ს ართმევდნენ.
მიუხედავად უეცარი აღმოჩენისა, რომ ის არაა “არიელი,” ლიზა მაიტნერს, როგორც ავსტრიის მოქალაქეს, 1932 წლის შემდეგ უფლება დართეს კაიზერ ვილჰელმის ინსტიტუტში ემუშავა. 1938 წლის მარტის Anschluss -ის შემდეგ მესამე რაიხის რასიული კანონმდებლობა მის შემთხვევასაც შეეხო. ჰანის და მაქს პლანკის ჩარევამ, რომელიც პირადად ჰიტლერთანაც კი მივიდა, საქმეს ვერაფერი უშველა. ის უნდა წასულიყო. ისიც კი არ იყო ცხადი, მისცემდნენ თუ არა მას გერმანიის დატოვების უფლებას, ამიტომ ის დანიის საზღვარზე გადაიპარა, როგორც ჩვეულებრივი ტურისტი ისე, რომ კოლეგებსაც კი არ გამოემშვიდობა. ჰანის გარდა დაჰლემში ორმა-სამმა ადამიანმა თუ იცოდა, რომ ლიზა მაიტნერი ზაფხულის შვებულების შემდეგ აღარ დაბრუნდება.
იმ შემოდგომაზე მადამ ჟოლიო-კიურიმ მესამე, შემაჯამებელი სტატია გამოაქვეყნა. შტრასმანი, რომელიც მაიტნერის წასვლის შემდეგ ჰანის უახლოესი ასისტენტი გახდა რადიაციული ქიმიის საკითხებში, ერთი თვალის გადავლებით მიხვდა, რომ კიურის ლაბორატორიაში არანაირი შეცდომა არ დაუშვიათ და რომ პირიქით, პრობლემასთან მიდგომის ახალი ფართო გზა გახსნეს. მან აღგზნებულმა აირბინა ჰანთან და მიაძახა: ‘ ეს აუცილებლად უნდა წაიკითხოთ!”
ჰანი შეუვალი ჩანდა: ”ჩვენი მეგობარი ქალბატონის ბოლოდროინდელი თხზულებები არ მაინტერესებს,” თქვა და ჩვეული სიგარა წყნარად გააბოლა.
შტრასმანი ამ წინააღმდეგობამ ვეღარ შეაკავა და ვიდრე ჰანი უარს განმეორებით ეტყოდა, შეფს ახალი სტატიის ძირითადი მომენტები სწრაფად ჩამოუთვალა. “ჰანი ელდანაკრავივით წამოვარდა,” იხსენებდა ის მოგვიანებით.” ანთებული სიგარა მაგიდაზე დატოვა და ჩემთან ერთად ქვევით ლაბორატორიისკენ გაეშურა.” ძნელი საქმე აღმოჩნდა ჰანის დარწმუნება იმაში, რომ ის მსოფლიოს სხვა მკვლევარებთან ერთად წლებია, რაც არასწორ კვალს მისდევს. თუმცა დარწუნდა თუ არა ამაში, დაუყოვნებლივ შეიცვალა პოზიცია და ყველაფერი იღონა ჭეშმარიტების დასადგენად. ადვილი არ იყო შეცდომათა მთელი ჯაჭვის აღიარება. თუმცა ამ აღიარებამ მას მოგვიანებით კარიერის ყველაზე დიდი წარმატება მოუტანა. კვირების განუწყვეტელი შრომის შედეგად მადამ ჟოლიოს და სავიჩის ექსპერიმენტები გულდასმით გადამოწმდა რადიაციული ქიმიის უზუსტესი მეთოდების გამოყენებით. პროცესმა აჩვენა, რომ ურანის ნეიტრონებით ბომბარდირება წარმოქმნის ნივთიერებას, რომელიც პარიზული გუნდის აზრით, ლანთანის მსგავსია. ჰანის და შტრასმანის უფრო ზუსტმა ანალიზმა ქიმიურად უტყუარი, მაგრამ ფიზიკურად წარმოუდგენელი შედეგი გამოიღო. აღმოჩნდა, რომ მიღებული ელემენტი სინამდვილეში ბარიუმია, რომელიც ცხრილის შუაშია და ურანზე დაახლოებით ოჯერ ნაკლები მასა აქვს.
მოგვიანებით მიხვდნენ, რომ ბარიუმის ეს წარმოუდგენელი გამოჩენა, როგორც ჰანი ამბობდა, მხოლოდ ბირთვის “გასკდომით,” შეიძლება აიხსნას. იმ დროს ჰანის და შტრასმანის ქიმიური ანალიზის შედეგები იმდენად წარმოუდგენელი ჩანდა, რომ მათ ამ აღმოჩენას სკეპტიკური წინადადებები მიაყოლეს, რომელიც შემდგომში ცნობილი გახდა: ჩვენ დავასკვენით, რომ ჩვენი რადიაციული იზოტოპი ბარიუმის თვისებებს ატარებს. როგორც ქიმიკოსები, იძულებულები ვართ ვაღიაროთ, რომ ეს ბარიუმია და არა რადიუმი. სხვა ელემენტების არსებობა გამორიცხულია...როგორც ბირთვის სპეციალისტები ვმერყეობთ იმ ნაბიჯის გადადგმისას, რომელიც ბირთვული ფიზიკის მთელ წინა გამოცდილებას ეწინააღმდეგება.
ორი გერმანელი ატომური ფიზიკოსი აღიქვამდა, რომ მნიშვნელოვანი აღმოჩენა გააკეთეს, თუმცა მისი ახსნა ჯერ კიდევ შეუძლებელი იყო. ამბავი 1938 წლის შობამდე ხდებოდაა და ჰანმა ჩათვალა, რომ მნიშვნელოვანია ამ შედეგების უწრაფესად გამოქვეყნება. მან უჩვეულო დაბიჯი გადადგა და თავის მეგობარს, Springer Verlag -ის დირექტორს, დოქტორ პაულ როზბაუდს დაურეკა, და ჰკითხა, მოიძებნებოდა თუ არა ადგილი სასწრაფო და მნიშვნელოვანი ინფორმაციისთვის Naturwissenschaften-ის ბოლო ნომერში, რომელიც ესესაა უნდა გამოსულიყო. როზბაუდი დაეთანხმა და 1938 წლის 22 იანვრით დათარიღებულმა სტატიამ ჰანის მაგიდა დატოვა. “ხელნაწერის გაგზავნის შემდეგ მთელი ეს ამბავი იმდენად დაუჟერებლად მომეჩვენა, რომ მისი საფოსტო ყუთიდან უკან ამოღება მომინდა,” ეტყვის ჰანი ავტორს თითქმის ოცი წლის შემდეგ.
ასეთ ეჭვებსა და მერყეობაში დაიწყო ატომის დაშლის ეპოქა.
მესამე რაიხის რასიული კანონმდებლობის საწინააღმდეგოდ და ათწლეულიებით ჩამოყალიბებული ნდობის დასამტკიცებლად ოტო ჰანმა დაუყოვნებლივ გადაუგზავნა ეს ახალი მასალები თავის ყოფილ თანამშრომელს და ახლა უკვე ემიგრანტს ფროილაინ მაიტნერს სტოკჰოლმში. წერილი მანადე გაიგზავნა, ვიდრე კაიზერ ვილჰელმის ინსტიტუტის ჰანის განყოფილების რომელიმე თანამშრომელი შეიტყობდა რასმე ახალი და ჯერ კიდევ აუხსნელი აღმოჩენის შესახებ. ჰანი დაძაბული ელოდა ყოფილი პარტნიორის რეაქციას ამ გასაოცარ შედეგებზე, რომელიც მთელს წინა გამოცდილებას ეწინააღმდეგებოდა.მას ცოტა არ იყოს, ეშინოდა კიდეც, რადგან საკუთარი შრომის შეუბრალებელ კრიტიკოსთან ჰქონდა საქმე და არ გამორიცხავდა, რომ მისი უახლესი მონაცემები უკვე ნაკუწებადაც იყო ქცეული.
ლიზა მაიტნერმა ეს წერილი კუნგელიში, გეტებორგის ახლოს მდებარე პატარა ქალაქში მიიღო. ზამთარში თითქმის უსიცოცხლო ამ საზღვაო კურორტზე ის მცირე ოჯახურ პანსიონში დევნილობაში პირველი შობის გასატარებლად ჩამოვიდა. მისი ახალგაზრდა დისწული ო.რ. ფრიში, თავად 1934 წლიდან დევნილი ბორის კოპენჰაგენის ინსტიტუტის თანამშრომელი, დეიდას სტმრობდა, რათა მისი მარტოობა განექრავებინა. ჰანის წერილის ჩამოსვლისას, ის ამ პატარა პროვინციულ ქალაქში იმყოფებოდა. დეიდა ამ წერილმა ძალიან აღაგზნო. თუ ჰანისა და შტრასმანის მიერ ჩატარებული რადიოქიმიური ანალიზი ზუსტია, რაც ჰანის აკურატულობიდან გამომდინარე ეჭვგარეშეა, გამოდის, რომ ბირთვლი ფიზიკის გარკვეული იდეები, აქამდე რომ შეუვალი ჩანდა, არასწორი უნდა ყოფილიყო. მან ჰანზე უფრო მძაფრადაც კი აღიქვა, რომ მოულოდნელად რაღაც ძალიან დიდი გამოაშკარავდა.
ფროილაინ მაიტნერს ერთი სული ჰქონდა მოზღვავებული კითხვებისა და ჰიპოთეზების შესახებ ემსჯელა. სწორედ იღბალი იყო, რომ დისწული ესტუმრა, რომელიც ბორის გარემოცვაში ერთერთ ნათელ ფიგურად ითვლებოდა. თუმცა ფრიში დეიდასთან დასასვენებლად ჩამოვიდა და არა სემინარის გასამართავად. “მას გვარიანი დრო დასჭირდა, ვიდრე მოსმენას მაიძულებდა,” იხსენებდა ის მოგვიანებით. სიზუსტისთვის, ფრიში უბრალოდ ცდილობდა დეიდამისის ახსნებს გაქცეოდა. ის თხილამურზე შედგა და მალე დააღწევდა კიდეც თავს მას, ქალაქის შემოგარენი ესოდენ ბრტყელი რომ არ ყოფილიყო. ამან საშუალება მისცა დეიდას ტემპი შეენარჩუნებინა და გაუთავებლად ელაპარაკა, ვიდრე ისინი თოვლს ტკეპნიდნენ. ,ბოლოს და ბოლოს, სიტყვებით ბომბარდირებამ განურჩევლობის კედელი გაარღვია და მსმენელის ტვინშიც აღძრა იდეათა ჯაჭვური რეაქცია.
მოგვიანებით, იმ დღის საღამოსა და ჩაშლილი შვებულების მომდევნო დღეებშიც, პანსიონის ძველებურ სასტუმრო ოთახში არ შეწყვეტილა შთაგონებული დებატები. ფრიში იხსენებს:
“თანდათან მივხვდით, რომ ურანის ბირთვის ორ, თითქმის თანაბარ ნაწილად გახლეჩა დაშლა სრულიად განსხვავებულად უნდა წარმოვიდგინოთ. ესაა ტანდათანობითი წაგრძელება, შუაწელის წარმოქმნა და ბოლოს ორი ნაწილის განცალკევება. საოცარი მსგავსებაა ბაქტერიის “დაშლასთან” გამრავლების დროს. ამიტომაც ვიხმარეთ ეს სიტყვა პირველ პუბლიკაციაში.
ეს პუბლიკაცია საქალაქთაშორისო ზარების დახმარებით განხორციელდა ( პროფესორი მაიტნერი სტოკჰოლმში დაბრუნდა, მე კი – კოპენჰაგენში) და საბოლოოდ Nature-ში 1939 წლის თებერვალში ამოქვეყნდა. ამ ახალი ბირთვული რეაქციის ყველაზე გასაოცარი თვისება იდი რაოდენობით ენერგიის გამოთავისუფლებაა...თუმცა უმნიშვნელოვანესი შეკითხვა, თავისუფლდება თუ არა ამ რეაქციაში ნეიტრონები, იმ დროისათვის პირადად მე ყურადღების მიღმა დამრჩა.”
ფრიში რაღაცნაირად მოუსვენრად გრძნობდა თავს ამ აღმოჩენის გამო. ის დედას სწერდა:”ისეთი გრძნობა მაქვს, რომ ყოველგვარი განზრახვის გარეშე ჯუნგლში სიარულისას კუდით სპილო დავიჭირე და ახლა არ ვიცი, რა ვუქნა.”
ჰანის აღმოჩენა და მისმა იმწამიერმა მნიშვნელობამ ფიზიკისათვის, როგორც მეიტნერის და ფრიშის რეაქციამ აჩვენა, ფიზიკოსებში ძირითადად დაბნეულობა გამოიწვია. .როდესაც ფრიში შვედეთიდან დაბრუნდა და კოპენჰაგენში ჰანის აღმოჩენის შესახებ მოხსენება გააკეთა, ბორმა შუბლზე შემოიკრა ხელი.
“ამდენი ხანი ამას როგორ ვერ ვხედავდით?”- წამოიძახა მან.
* ნეიტრონი მიკროსკოპული ელემენტარული ნაწილაკია, რომელსაც შეუძლია ატომის ბირთვში შეღწევა მიუხედავად ამ უკანასკნელის მილიონობით ვოლტის დამცავი ელექტრული ბარიერისა, რადგან ნეიტრონი ელექტრულად ნეიტრალურია და არ განიზიდება.
** ბეტა-გამოსხივება.
*** კიდევ უფრო კარგი იქნებოდა ნეიტრონების შედარება დივერსანტებთან რომლებიც ატომის შიგნით გზას არა ძალით, არამედ უჩინმაჩინის ქუდებით იკვლევენ.
**** 1956 წელს, მადამ ჟოლიო-კიურის ლეიკემიისგან გარდაცვალების შემდეგ, რომელიც მას რადიოაქტიურ ნივთიერებებთან მუშაობისგან დაემართა, ფროილაინ ლიზა მეიტნერმა კოლეგას ბრწყივალე ნეკროლოგი მიუძღვნა, რომელშიც სცადა ოცდაათი წლის წინ მათ შორის წარმოქმნილი გართულებებისთვის ნათელი მოეფინა. "მას თითქოს ეშინოდა, რომ თავისი დედის ქალიშვილად უფრო ჩათვლიდნენ, ვიდრე დამოუკიდებელ მეცნიერად. ამან შესაძლოა იმოქმედა კიდეც მის დამოკიდებულებაზე უცხო ადამიანების მიმართ. მას აგრეთვე სრულიად არ აღელვებდა საზოგადოებრივი პირობითობები. საკუთარი თვითკმარობის ძლიერი შინაგანი განცდა შეცდომით შეიძლებოდა არამეგობრულ განწობად ყოფილიყო აღქმული." - წერდა ის.
No comments:
Post a Comment